Antalya'da ve tüm Türkiye'de bağımsız çalışan esnaf ve Bağ-Kur mensupları için sosyal güvenlik sisteminde önemli bir dönemeç yaşanıyor. Geçmişte ödenmeyen prim borçları nedeniyle dondurulan hizmet sürelerini yeniden geçerli kılmak isteyen yüz binlerce vatandaşın, takvimler 2024'ü göstermeden harekete geçmesi büyük önem taşıyor. Ocak ayıyla birlikte yürürlüğe girecek yeni brüt asgari ücret rakamları, bu 'ihya' maliyetlerinde ciddi bir artışı beraberinde getirecek.
Prim gün sayısı eksik olan esnafın yıl kapanmadan Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) yapacağı başvurular, mevcut alt sınır üzerinden işleme alınacak. Bu durum, vatandaşların cebini koruyacak önemli bir faktör olarak öne çıkıyor. Son günlerin yaklaşmasıyla SGK binalarında ve e-Devlet portalı üzerinden yoğunluk yaşanması bekleniyor. Hizmet sürelerini canlandırmak isteyenlerin mali takvimi yakından takip etmesi gerekiyor.
Ülkemizde 2008, 2015, 2018 ve 2021 yıllarında yapılan yasal düzenlemelerle, prim borcunu ödeyemeyen esnafın borçları silinmiş, bu sürelere ait hizmet günleri ise askıya alınmıştı. Geçmişte dükkan işleten, şirket ortaklığı bulunan veya bağımsız çalışanlar, söz konusu dondurulmuş günlerini ihya mekanizmasıyla tekrar emeklilik hesaplamalarına dahil edebiliyor. Askıdaki sürelerin geçerlilik kazanması için SGK'ya resmi talepte bulunulması ve belirlenen tutarın eksiksiz yatırılması şart koşuluyor.
Süreç başlatıldığında sigortalının geçmişteki tüm dondurulmuş günleri tek bir paket halinde önüne geliyor. Bu hak sayesinde emeklilik için gün bekleyen kişiler eksik kalan sürelerini tamamlayarak emeklilik hakkına kavuşabiliyor. Ancak sürecin mevzuata uygun yürütülmesi ve ödeme vadelerinin geçirilmemesi hassasiyet gerektiriyor. Vatandaşların e-Devlet kapısı üzerinden hizmet dökümlerini incelemesi tavsiye ediliyor.
İhya ödemeleri, cari asgari ücretin günlük brüt tutarı baz alınarak hesaplanıyor. Mevcut durumda günlük prime esas kazancın alt sınırı 1.101 TL seviyesinde bulunuyor ve ihya işlemi için bu meblağın %45'i uygulanıyor. Yani bugün başvuran bir vatandaş gün başına en az 495,45 TL ödeme yapıyor. Bu durum aylık ihya maliyetini 14.863,50 TL'ye, bir yıllık ihya tutarını ise 178.362 TL'ye çıkarıyor.
Yeni yılda asgari ücrete gelmesi muhtemel zam oranları maliyetleri yükseltecek. Örneğin, asgari ücrete %28,4 oranında bir artış yapılması durumunda günlük ihya bedeli 636,16 TL'ye, aylık ödeme 19.084 TL'ye ve yıllık toplam maliyet 229.016 TL'ye yükselecek. Bu senaryoda sadece 1 yıllık ihya yapacak kişinin cebinden çıkacak ek miktar 50.654 TL olacak. Zam oranının %30 olması durumunda yıllık maliyet 231.870 TL'ye, %35 seviyesine çıkması halinde ise 240.788 TL'ye yükselecek.
İhya sisteminde en çok dikkat edilmesi gereken unsurlardan biri, parça parça ödeme yapılmasına izin verilmemesidir. Sigortalı bireyler sadece ihtiyaç duydukları prim gün sayısı kadar kısmi ihya talebinde bulunamıyor. Dondurulan toplam süre kaç gün ise tamamının bedeli hesaplanıyor ve borç tablosu bu doğrultuda çıkarılıyor. Tam ödeme yapılmadığı takdirde sürelerin canlandırılması hukuken mümkün olmuyor.
Başvurusunu tamamlayan sigortalılara kurum tarafından tebligat çıkarılıyor ve tebliğ tarihinden itibaren 3 aylık bir ödeme süresi tanınıyor. Standart borçlanma işlemlerinde bu zaman dilimi 1 ay ile sınırlıyken, ihya işlemlerinde esnafa daha geniş bir hareket alanı sunuluyor. Belirtilen 3 aylık zaman dilimi içerisinde hesaplanan tutarın tamamı ödenmediği takdirde yapılan başvuru geçersiz sayılıyor ve hak kaybı oluşuyor.
Prim eksikliği bulunan kadın sigortalılar için mevzuatta daha ekonomik ve esnek alternatifler de yer alıyor. Doğum borçlanması işlemlerinde brüt asgari ücretin %32 oranı esas alındığı için maliyetler ihya işlemine kıyasla belirgin şekilde düşüyor. Mevcut rakamlarla 1 günlük doğum borçlanması 352,32 TL, 1 aylık borçlanma ise 10.569 TL seviyesinde seyrediyor. Kadın esnaflar bakımından doğum borçlanmasının sağladığı bir diğer büyük avantaj ise gün seçebilme esnekliğidir. İhya işlemindeki gibi tüm günleri satın alma zorunluluğu bulunmuyor; kişi sadece emekliliği için ihtiyaç duyduğu gün sayısı kadar borçlanma yapabiliyor. Bu yöntem hem toplam maliyeti düşürüyor hem de ödeme kolaylığı sağlıyor. Askerlik borçlanması tutarları ise ihya ile aynı oranlar üzerinden hesaplanıyor.
Bağ-Kur bünyesinde prim biriktiren vatandaşların bir iş yerinde 4A yani SSK statüsünde çalışmaya başlaması da yasal olarak imkan dahilinde bulunuyor. 1 Ekim 2008 tarihinden önce sigorta girişi olan kişilerin hangi statüden emekli olacağı belirlenirken, çalışma hayatının son 2.520 günü dikkate alınıyor. Bu son 7 yıllık süreçte 1.261 gün boyunca SSK primi ödeyen vatandaşlar, SSK şartlarına tabi olma hakkı kazanıyor. SSK üzerinden emekli olmak, Bağ-Kur şartlarına kıyasla genellikle daha az prim günü gerektirdiği için önemli bir finansal avantaj sunuyor. Yüksek ihya meblağları ödemek yerine bir iş yerinde fiilen çalışarak SSK primi yatırmak, emeklilik yolunu kısaltabiliyor. Bu nedenle esnafın yüksek tutarlı ihya borçlanmasına gitmeden evvel e-Devlet sistemi üzerinden detaylı hizmet dökümü alarak tüm ihtimalleri uzmanlarla birlikte analiz etmesi büyük fayda sağlıyor.